logo

Beta-karoten


Beta-karoten należy do grupy związków określanych mianem karotenoidów. Karotenoidy to najpowszechniej występujące w przyrodzie barwniki, będące naturalnymi antyoksydantami rozpuszczalnymi w tłuszczach (4). Te naturalne barwniki przyjmujące barwę od żółtej, przez pomarańczową, do czerwonej, a nawet fioletowej, zajmują po chlorofilu czołowe miejsce wśród barwników roślinnych. Karotenoidy mają cenne właściwości biologiczne, z których najlepiej udokumentowaną jest ich aktywność prowitaminowa (7). Spośród ponad 500 karotenoidów wyizolowanych w naturze, tylko 50 cechuje się aktywnością biologiczną witaminy A. Witamina A produkowana jest w organizmie ludzkim głównie z beta-karotenu i to właśnie beta-karoten wykazuje największą aktywność prowitaminową (5,7). Wyłącznie związki zawierające w swojej cząsteczce fragment o strukturze takiej samej jak retinol, czyli β-jonon, mają aktywność witaminy A. Beta-karoten, zawierający dwa pierścienie β-jononowe, wykazuje największą aktywność karotenoidową. Aktywność prowitaminy A polega na enzymatyczny rozkładzie beta-karotenu w błonie śluzowej jelita przez enzym dioksygenazę do retinalu i redukcji do retinolu, czyli witaminy A (4). Przemiana ta hamowana jest przez wysokie stężenie retinolu (4,5).

Dzienne zapotrzebowanie na beta-karoten zostało wyznaczone na 6 mg. Aby wytworzyć 0, 8 mg witaminy A w organizmie ludzkim, potrzebna jest dawka 4,8 mg beta-karotenu. Nie ma natomiast wystarczających dowodów naukowych, aby podać górny limit dziennego spożycia beta-karotenu, podobnie jak dla innych karotenoidów. Beta-karoten podawany w dawkach ponad 30 mg dziennie wywołuje żółcenie skóry, które zanika po jego odstawieniu (7).

Występowanie w żywności:
Bogatym źródłem beta-karotenu są przede wszystkim produkty spożywcze, takie jak: marchew, słodkie ziemniaki, papryka czerwona, pomidor, szpinak, arbuz, morele, dynia, brzoskwinia, oraz papaja (2,7).
Korzenie marchwi są dobrym źródłem błonnika, kwasów fenolowych oraz karotenoidów, z których najliczniej występującym jest właśnie beta-karoten, a także luteina (3).
Warzywa, będące podstawowym źródłem beta-karotenu w dziennych racjach żywnościowych, dostarczają 80% prowitaminy A, a owoce około 5%. Pozostałe grupy produktów wnoszą nieznaczne ilości tej prowitaminy (8).

Funkcje:
Beta-karoten jest znany jako doskonały wymiatacz wolnych rodników, który chroni nasz organizm przed stresem oksydacyjnym (3). Beta-karoten kumuluje się w skórze, posiada zdolność wiązania rodników tlenowych oraz zapobiega uszkodzeniom skóry wywołanym przez promieniowanie UVA (1).
Działanie karotenoidów, w tym beta-karotenu, opiera się głównie na zapobieganiu utleniania frakcji lipoprotein o niewielkiej gęstości (LDL), cholesterolu i obniżeniu ogólnego stężenia cholesterolu, co w konsekwencji wpływa na ograniczanie ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia. Badania epidemiologiczne wykazały silny związek pomiędzy spożyciem świeżych owoców a zmniejszeniem się ryzyka choroby wieńcowej. Do najbardziej aktywnych antyoksydantów, chroniących frakcję LDL należą: beta-karoten, likopen, luteina, kryptoksantyna i zeaksantyna (2,4).

Stwierdzono również, bazując na badaniach epidemiologicznych, że beta-karoten ogranicza ryzyko zachorowania na cho­roby nowotworowe (2). Stwierdzono, że ten antyoksydant zwiększa wytwarzanie komórek cytotoksycznych, poprzez aktywowanie ich do wydzielania dużych ilości cytokin oraz ułatwianie ich migracji do komórek rakowych (2). W ten sposób dochodzi do niszczenia proliferującej postaci guza (2). Beta-karoten, spożywany w nadmiarze w postaci suplementów, wykazuje właściwości prooksydacyjne i zwiększa u palaczy ryzyko nowotworu płuc (1,2,6). Wyniki dotychczasowych badań dają podstawę do sformułowania zalecenia, aby nie stosować wysokich dawek suplementów beta-karotenu, zwłaszcza u palaczy, osób nadużywających alkoholu i narażonych na działanie czynników kancerogennych. Natomiast nie ma powodu, aby osoby te unikały naturalnych źródeł karotenoidów, co z reguły prowadzi do dostarczenia dziennie ok. 5 mg beta-karotenu (6).
Karotenoidy mają dobroczynny wpływ na organizm ludzki, czyniąc go bardziej odpornym i silnym do walki z chorobami chronicznymi (2).

Beta-karoten:
- wpływa na prawidłowe funkcjonowanie systemu immu­nologicznego,
- zapewnia prawidłowe funkcjonowanie narządu wzroku (zwłaszcza o zmierzchu),
- warunkuje prawidłowe rogowacenie nabłonków,
- odgrywa istotną rolę w profilaktyce przeciwmiażdży­cowej (wpływa na obniżenie stężenia cholesterolu),
- chroni wyściółkę dróg odde­chowych i przewodu pokarmowego przed infekcjami,
- zapobiega rozedmie płuc i bronchitowi,
- opóźnia procesy starzenia organizmu (2,5).

Źródła:
1) Bojarowicz H., Połowiec A.: Wpływ witaminy A na kondycję skóry. Probl Hig Epidemiol 2010, 91(3);
2) Igielska-Kalwat J., Gościańska J., Nowak I.: Karotenoidy jako naturalne antyoksydanty. Postepy Hig Med Dosw (online), 2015; 69: 418-428;
3) Sikora M., Hallmann E., Rembiałkowska E.: Zawartość związków bioaktywnych w marchwi z uprawy ekologicznej i konwencjonalnej w kontekście profilaktyki zdrowotnej. ROCZN. PZH 2009, 60, Nr 3, 217-220;
4) Gröber U.: Mikroskładniki Odżywcze. Tuning Metaboliczny – profilaktyka – leczenie. MedPharm Polska. Wrocław 2010;
5) Gawęcki J., Hryniewiecki L. red.: Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. PWN, 2008;
6) Gawęcki J., Roszkowski J.: Żywienie człowieka a zdrowie publiczne. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2009;
7) Sikorski Z. E., Staroszczyk H.: Chemia Żywności. Biologiczne właściwości składników odżywczych. Wydawnictwo WNT. Warszawa 2013;
8) Gawęcki J. red.: Witaminy. Wydawnictwo AR w Poznaniu, 2002.

-----------------------

Niniejszy materiał nie stanowi zaleceń dietetycznych lub lekarskich. Przed rozpoczęciem suplementacji diety zaleca się kontakt z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Przyjmowanie suplementów diety nie powinno zastępować zdrowego trybu życia oraz zróżnicowanej diety. Suplementy diety mają na celu uzupełnienie ewentualnych niedoborów w diecie, nie są produktami leczniczymi. Nie należy stosować produktów w przypadku uczulenia na którykolwiek ze składników. Nie należy stosować produktów w przypadku przyjmowania środków leczniczych. Jednoczesne ich przyjmowanie należy poprzedzić konsultacją z lekarzem lub farmaceutą. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy natychmiast zrezygnować z zażywania produktu. Produkty nie mogą być stosowane przez kobiety w ciąży, matki karmiące i dzieci bez konsultacji lekarskiej. 

Informacje na temat substancji zawarte w Kompendium Wiedzy zostały przygotowane na zlecenie firmy ForMeds. ForMeds jest producentem suplementów diety, które mogą zawierać opisane substancje. Wybór prezentowanych składników jest wyborem subiektywnie przygotowanym przez ForMeds, mającym na celu m.in. wyjaśnienie czym są lub przybliżenie ich funkcji. Materiał został przygotowany zgodnie z najlepszą wiedzą, należytą starannością na podstawie źródeł naukowych. Jeśli nie znaleźli Państwo poszukiwanych informacji na temat innych substancji, prosimy o kontakt i przekazanie sugestii, które pozwolą wzbogacić niniejszy materiał. 

Opracowanie jest własnością firmy ForMeds. Kopiowanie lub rozpowszechnianie jest możliwe wyłącznie po otrzymaniu pisemnej zgody firmy ForMeds.