logo

Beta-karoten


Beta-karoten należy do grupy związków określanych mianem karotenoidów. Karotenoidy to najpowszechniej występujące w przyrodzie barwniki, będące naturalnymi antyoksydantami rozpuszczalnymi w tłuszczach (4). Te naturalne barwniki przyjmujące barwę od żółtej, przez pomarańczową, do czerwonej, a nawet fioletowej, zajmują po chlorofilu czołowe miejsce wśród barwników roślinnych. Karotenoidy mają cenne właściwości biologiczne, z których najlepiej udokumentowaną jest ich aktywność prowitaminowa (7). Spośród ponad 500 karotenoidów wyizolowanych w naturze, tylko 50 cechuje się aktywnością biologiczną witaminy A. Witamina A produkowana jest w organizmie ludzkim głównie z beta-karotenu i to właśnie beta-karoten wykazuje największą aktywność prowitaminową (5,7). Wyłącznie związki zawierające w swojej cząsteczce fragment o strukturze takiej samej jak retinol, czyli β-jonon, mają aktywność witaminy A. Beta-karoten, zawierający dwa pierścienie β-jononowe, wykazuje największą aktywność karotenoidową. Aktywność prowitaminy A polega na enzymatyczny rozkładzie beta-karotenu w błonie śluzowej jelita przez enzym dioksygenazę do retinalu i redukcji do retinolu, czyli witaminy A (4). Przemiana ta hamowana jest przez wysokie stężenie retinolu (4,5).

Dzienne zapotrzebowanie na beta-karoten zostało wyznaczone na 6 mg. Aby wytworzyć 0, 8 mg witaminy A w organizmie ludzkim, potrzebna jest dawka 4,8 mg beta-karotenu. Nie ma natomiast wystarczających dowodów naukowych, aby podać górny limit dziennego spożycia beta-karotenu, podobnie jak dla innych karotenoidów. Beta-karoten podawany w dawkach ponad 30 mg dziennie wywołuje żółcenie skóry, które zanika po jego odstawieniu (7).

Występowanie w żywności:
Bogatym źródłem beta-karotenu są przede wszystkim produkty spożywcze, takie jak: marchew, słodkie ziemniaki, papryka czerwona, pomidor, szpinak, arbuz, morele, dynia, brzoskwinia, oraz papaja (2,7).
Korzenie marchwi są dobrym źródłem błonnika, kwasów fenolowych oraz karotenoidów, z których najliczniej występującym jest właśnie beta-karoten, a także luteina (3).
Warzywa, będące podstawowym źródłem beta-karotenu w dziennych racjach żywnościowych, dostarczają 80% prowitaminy A, a owoce około 5%. Pozostałe grupy produktów wnoszą nieznaczne ilości tej prowitaminy (8).

Funkcje:
Beta-karoten jest znany jako doskonały wymiatacz wolnych rodników, który chroni nasz organizm przed stresem oksydacyjnym (3). Beta-karoten kumuluje się w skórze, posiada zdolność wiązania rodników tlenowych oraz zapobiega uszkodzeniom skóry wywołanym przez promieniowanie UVA (1).
Działanie karotenoidów, w tym beta-karotenu, opiera się głównie na zapobieganiu utleniania frakcji lipoprotein o niewielkiej gęstości (LDL), cholesterolu i obniżeniu ogólnego stężenia cholesterolu, co w konsekwencji wpływa na ograniczanie ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia. Badania epidemiologiczne wykazały silny związek pomiędzy spożyciem świeżych owoców a zmniejszeniem się ryzyka choroby wieńcowej. Do najbardziej aktywnych antyoksydantów, chroniących frakcję LDL należą: beta-karoten, likopen, luteina, kryptoksantyna i zeaksantyna (2,4).

Stwierdzono również, bazując na badaniach epidemiologicznych, że beta-karoten ogranicza ryzyko zachorowania na cho­roby nowotworowe (2). Stwierdzono, że ten antyoksydant zwiększa wytwarzanie komórek cytotoksycznych, poprzez aktywowanie ich do wydzielania dużych ilości cytokin oraz ułatwianie ich migracji do komórek rakowych (2). W ten sposób dochodzi do niszczenia proliferującej postaci guza (2). Beta-karoten, spożywany w nadmiarze w postaci suplementów, wykazuje właściwości prooksydacyjne i zwiększa u palaczy ryzyko nowotworu płuc (1,2,6). Wyniki dotychczasowych badań dają podstawę do sformułowania zalecenia, aby nie stosować wysokich dawek suplementów beta-karotenu, zwłaszcza u palaczy, osób nadużywających alkoholu i narażonych na działanie czynników kancerogennych. Natomiast nie ma powodu, aby osoby te unikały naturalnych źródeł karotenoidów, co z reguły prowadzi do dostarczenia dziennie ok. 5 mg beta-karotenu (6).
Karotenoidy mają dobroczynny wpływ na organizm ludzki, czyniąc go bardziej odpornym i silnym do walki z chorobami chronicznymi (2).

Beta-karoten:
- wpływa na prawidłowe funkcjonowanie systemu immu­nologicznego,
- zapewnia prawidłowe funkcjonowanie narządu wzroku (zwłaszcza o zmierzchu),
- warunkuje prawidłowe rogowacenie nabłonków,
- odgrywa istotną rolę w profilaktyce przeciwmiażdży­cowej (wpływa na obniżenie stężenia cholesterolu),
- chroni wyściółkę dróg odde­chowych i przewodu pokarmowego przed infekcjami,
- zapobiega rozedmie płuc i bronchitowi,
- opóźnia procesy starzenia organizmu (2,5).

Źródła:
1) Bojarowicz H., Połowiec A.: Wpływ witaminy A na kondycję skóry. Probl Hig Epidemiol 2010, 91(3);
2) Igielska-Kalwat J., Gościańska J., Nowak I.: Karotenoidy jako naturalne antyoksydanty. Postepy Hig Med Dosw (online), 2015; 69: 418-428;
3) Sikora M., Hallmann E., Rembiałkowska E.: Zawartość związków bioaktywnych w marchwi z uprawy ekologicznej i konwencjonalnej w kontekście profilaktyki zdrowotnej. ROCZN. PZH 2009, 60, Nr 3, 217-220;
4) Gröber U.: Mikroskładniki Odżywcze. Tuning Metaboliczny – profilaktyka – leczenie. MedPharm Polska. Wrocław 2010;
5) Gawęcki J., Hryniewiecki L. red.: Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. PWN, 2008;
6) Gawęcki J., Roszkowski J.: Żywienie człowieka a zdrowie publiczne. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2009;
7) Sikorski Z. E., Staroszczyk H.: Chemia Żywności. Biologiczne właściwości składników odżywczych. Wydawnictwo WNT. Warszawa 2013;
8) Gawęcki J. red.: Witaminy. Wydawnictwo AR w Poznaniu, 2002.

Opracowanie jest własnością firmy FORMEDS Sp. z o. o. Kopiowanie lub rozpowszechnianie jest możliwe wyłącznie po otrzymaniu pisemnej zgody firmy FORMEDS Sp. z o. o.